سینمای مستند: آنچه در آینه می‌بینید می‌تواند همان نباشد که در آینه می‌بینید

بحثی در تعریف سینمای مستند و ژانرهایش

مقدمه: تولد تصویر واقعیت؟

یکی از اولین تصویر سینمایی در دسترس، «کارگران در حال خروج از کارخانه[1] » در فیلم 1892 برادران لومیر[2] به همین نام، شروعی ابتدایی برای گونه‌ای از سینما بود که مستند نام گرفت، همین تصاویر اولیه اهمیت سینمای مستند را با تمام پیچیدگی‌ها و گستردگی‌های امروزی‌اش نشان می‌دهد. نامی که البته تا سال‌ها بر این سینما نهاده نشده بود، در ابتدا آن را فیلم آموزشی، فیلم واقعی، فیلم جذاب، یا بر اساس موضوع فیلم سفری می‌گفتند. تا این‌که جان گریرسن[3] مستندساز مشهور اسکاتلندی، برای نام‌گذاری فیلمی از رابرت فلاهرتی[4] برای پخش در بی‌بی‌سی از اصطلاح مستند استفاده کرد. سیر تاریخی مستند هدف این نوشته نیست از همین رو، تنها به همین نقطه شروع اکتفا می‌شود، ولی همین تاریخی بودن سوژه، اینجا مستند، توانی می‌دهد برای نزدیک شدن به تعریفی از آن، هرچند همین، امکان تعریفی مشخص را هم از ما می‌گیرد، چیزی شبیه منطق فازی[5] و نسبیت امکان‌ها و تعاریف در آن.

تعریف مستند: دشواری جا دادن طوفان در فنجان چای

برای مستند، در طول این سال‌ها تعاریفی چون «ارائه دراماتیکی از شخص و رابطه‌اش با زندگی نهادی‌اش»، «فیلمی با یک پیام» و یا «مخابره‌ی فقط تصاویر حقیقی و نه ذهنی» را ارائه داده‌اند، حمید نفیسی در جلد اول کتاب کلاسیک خود، تاریخ مستند، تعداد دیگری از این تعاریف را گردآورده است، تعریفی از پل روثا[6] که مستند را فیلمی که زندگی واقعی مردم را به نحوی خلاق با توجه به شرایط اجتماعی نمودار سازند دانست و یا تعریفی رسمی مثل آکادمی هنرها و علوم سینمایی آمریکا که فیلم مستند را این‌طور تعریف کرده بود، «فیلم مستند فیلمی است که موضوع‌های تاریخی اجتماعی علمی و اقتصادی را بررسی کند، فیلم‌برداری مستند یا در هنگام وقوع حوادث یا بعداً توسط بازسازی آن‌ها انجام می‌گیرد. در این نوع فیلم اهمیت محتوای واقعی بیش از محتوای سرگرم‌کننده است.» به خواندن ادامه دهید

دیالکتیک نگاتیوها

درباره‌ی مستند از کالیگاری تا هیتلر[1]

سینما چه می‌داند که ما نمی‌دانیم؟ تصویر و روایت‌های آن آیا می‌تواند چیزی بیشتر از خودش و در شکل تاریخی چیزی بیش‌تر از روایت‌های تاریخی معمول را آشکار سازد؟ آیا پرده‌ی سینما و تاریکی سالن نمایش که با خود/ناخود آگاه تماشاگر رابطه برقرار می‌کند، خود نیز در شکل تاریخی و روان‌شناختی توان بازتاب چیزی را دارد؟

پاسخ مثبت به سوالات بالا و شکل این پاسخ‌ها، رویکردهایی به سینما را گسترش می‌دهد که قرار است فیلم و سینما را چیزی فراتر از هنرهای دیگر در جایگاه تصویری از روح یک زمانه و یا یک ملت قرار دهد.

رودیگه زوخسلند[2]، منتقد و روزنامه‌نگار آلمانی، احتمالا با همین پرسش‌ها، سراغ ساختن فیلمی بر اساس کتاب «از کالیگاری تا هیتلر:  تاریخ روانشناختی سینمای آلمان[3]» زیگفرید کراکوئر[4]، متفکر آلمانی، رفت. کراکوئر، این پرسش و پاسخ را در مقدمه‌ی کتاب بیان کرده است، اثری که اکنون می‌توان آن‌ را یکی از اولین بررسی‌های مهم در مقام یک تاریخ روانشناختی مبتنی بر تصویر سینمایی دانست.

کراکوئر برای این‌گزاره که سینما می‌تواند بازتاب دهنده‌ی روان یک ملت و یا یک دوره تاریخی باشد، دو دلیل عمده ارائه می‌دهد، یکی گروهی بودن کار سینما، و این‌که هرگز یک فیلم یک محصول فردی نیست و می‌تواند برآیندی از یک خرد جمعی باشد، و دو این‌که فیلم‌های سینمایی توده‌های ناشناس را مخاطب قرار می‌دهند و جذب می‌کنند، از این رهگذر می‌توان چنین فرض کرد که تم‌های اصلی فیلم‌های پرطرف‌دار نیازهای موجود میان توده‌ها را ارضا می‌کنند. به خواندن ادامه دهید

سوزان چون آتش

درباره ی نمایش «براساس دوشس ملفی» نوشته و کارگردانی محمد رضایی راد

نوشتن درباره‌ی یک نمایش، فقط دو روز بعد از دیدن اجرا، چگونه است؟ آن هم نمایشی چون «بر اساسِ دوشسِ مَلفی» که پیچیدگی‌ بسیاری دارد. شاید تنها کلمات بتوانند از میان اغتشاشات ذهنی مسیری به بیرون بیابند چون چیزی بر اساسِ براساسِ دوشس ملفی.

پاییز 1393، رشت، اجرای آخر نمایش «و آنک انسان» نوشته و کارگردانی محمد رضایی راد در خانه‌ی فرهنگ گیلان، پروژکتور ساده کرایه‌ای به ناگاه می‌سوزد، افشین هاشمی، بازیگر کار، بعد لحظه‌ای بر اساس تجربه، چراغ مطالعه‌ی روی میز را برمی‌دارد و بازی نور بر پا می‌کند، جبری لحظه‌ای که گویی بهتر از نور دائمی پروژکتور تخت است. نمایش غیر از این پروژکتور، هیچ نور دیگر و حتی طراحی صحنه، گریم و یا دکوری ندارد. به خواندن ادامه دهید

چندگزاره درباره‌ی نمایش «خرس و خاستگاری»

اجرایی از حسن معجونی در رشت

1- نوشتن درباره تئاتر در گیلان، جدا از  دلایل هر نوشتنی درباره‌ی هنر، دلیل دیگری هم می‌خواهد. جز اندک استثناهایی، خیل زیادی از نمایش‌هایی که به زحمت تماشاچی‌شان به صد نفر می‌رسد یا این‌که کیفیت و میزان تاثیر گذاری‌شان اساسا پیش از مقوله‌ی تئاتر است، نوشتن را سخت یا اصولا غیر ممکن می‌کند، اما «خرس و خاستگاری» هم پر تماشاچی است، که اتفاق خوشایندی است، و هم از تراز متوسط تئاتر گیلان بالاتر است. کار جدید حسن معجونی که به زبان گیلکی اجرا شده، از این نظر، چون دیده شده است و مسائل آن قابل طرح در جمع بزرگتری است، خود ضرورت اولیه‌ی نوشتن را برآورده می‌کند.

2- چرا «خرس و خاستگاری»؟، ضرورت اجرای آن و تاثیری که قرار است بر مخاطب بگذارد چیست؟ و عنصر امروزی این نمایش چیست؟ این‌ها سوالاتی است که در باره‌ی هر اجرایی باید پرسید. نمایشنامه غیر از اجرایش به یک زبان جدید، تغییری نسبت به نسخه‌ی اولیه ندارد و عنصری از مکان اجرا، از ایران و گیلان، در آن وارد نشده است. از طرفی در این روزها که منتقدان فمینیست در حال نقد رادیکال آثار هنری هستند، وفادارانه و بدون به چالش گرفتن سویه‌های ضد زنش، روایت شده است. حال سوال اصلی این است، اندیشه‌ی کارگردان که از خلال متن قرار است اثر جدیدی در جهان بگذارد چیست؟ و نگاه او کجای اثر است؟ این سوال‌ها را می‌توان به کلماتی چون دغدغه و ضرورت ترجمه کرد، چیزهایی که اجرای نمایش به سختی به آن‌ها پاسخ مناسبی می‌دهد. به خواندن ادامه دهید